name

8 (7222) 52-38-52, 52-24-22

ШҚО, Семей қаласы, Интернационал көшесі, 29

KZ RU EN

Саят кора   Саят қора – қазақ халқының ардақты ақыны Шәкәрім Құдайбердіұлының соңғы қонысы. Бұл жер ақынның елден жырақ кетіп, мәңгі өлмес туындыларын, тарихи-философиялық, поэзиялық шығармаларын дүниеге келтіруге арқау болған киелі жер. 1912 жылдың жазында Кеңқоныс жайлауына Шәкәрім Құдайбердіұлы қора салдырып, «ойға оңаша жер керек» деп айтқанындай шығармашылықпен айналысады. «1924 жылы бұрынғы қорасы жерімен – крестьян болып орнаған шаруалардың теліміне тиіп кетті. 1925 жылы Кереймен жапсарлас, Шақпақтың күнгей бетінен, бұрынғы қорасынан он бес шақырымдай ары, жайлаудан әкейге жаңа қора салып бердік. Бір там, бір шошала, айналдыра салған пішен қора, ат қорасы болды. Өзі өлгенше сол қорасында болды. Жазда отынын, атқа беретін шөбін дайындап береміз. Соятын малын, соғымын 14-15 шақырымдай жердегі Байқошқар ауылындағыларға қойып кетеміз. Қыстай сол қорасында жазуын жазып, кітаптарын оқып жатады. Ауыл жайлауға шыққанда бірақ қосылады. Анда-санда ауылдан кісі барып, қал-жайын біліп тұрады. Ауыл қыстауға қайтарда әкей қорасында қалады. Не ауылмен келіп, қараша, желтоқсан айларында қорасына қайта барып жатады», - деп жазады Ахат Шәкәрімұлы. Шыңғыстау сыртындағы, Шақпақ тауы бауырындағы шошала - өмірінің, шығармашылығының куәсі және асыл ұясы. Оны өзі Саят қора деп атаған. 1931 жылдың 3 ақпанында жазушы Сәбит Мұқановқа жіберген хатында Шәкәрім оның Саят қорада жазылғандығын айтқан. Ақынның Саят қорасы Қарауылдан 100-120 шақырым жерде орналасқан. Қораның салынғаннан бері 80 жылдан астам уақыт өтті. Уақыт өте келе үй бұрынғы қалпынан айырылып, бұзыла бастаған. Қазіргі таңда қораның сұлбасы ғана сақталған. Шошала алыста орналасқандықтан, көрермендерге ақынның соңғы қонысын көрсету, оның өшпес мұрасымен таныстыру мақсатында, Жидебайдағы Абай мұражай-үйінің қасында 2000 жылы Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бұйрығымен салынған үйде 2006 жылы қараша айының 16-да Шәкәрімнің «Саят қора» экспозициясы ашылды. Бұл экспозицияның өзгесаят кора экспоз экспозициядан өзіндік ешкімге ұқсамайтын үлгі нұсқасы бар. Ол үлгіге негізгі нұсқа – Қарабұлақ дөңі басындағы Шәкәрім шошаласының қазіргі қалдық қалпы. Қабырғалардың әрбір кірпіш үлгі сызбасы да негізге алынды. Ол қазіргі экспозиция ортасында тұрған шағын нұсқа-макет. Оның қабырғаларында орналастырылған Шәкәрім шығармаларының мұқаба беттері айнаға шағылысу арқылы символдық түрде Шәкәрімнің сол кездегі шығармашылық лабораториясынан көрініс береді. Бүкіл экспозиция сол ортадағы шағын шошаланың ұлғайтылған нұсқасы. Экспозиция Шәкәрім ақын қалдырған мұрамен таныстырады.

   Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858-1931) - Абайдың ақын шәкірті. Қазақ халқының ұлттық мәдениетінің көрнекті өкілдерінің бірі. Ақын, жазушы, ойшыл, тарихшы, философ, аудармашы, сазгер. Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірбаянындағы ұтымды ерекшеліктерінің бірі - ол ұлы Абай Құнанбаевтың ең жақын адам-дарының қатарында екендігі. Ол Абайдың немере інісі. Шәкәрім 1858 жылғы шілденің 11-де (ескі жыл қайыру бойынша) қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданындағы Шыңғыстау өңірінде дүниеге келген.

    Жастай жетім қалған Шәкәрім өзінің ағасы - Абайдың отбасында тәрбиеленеді. Оның ұдайы ұстаздық өсиеттері, дүниеге көзқарасының қалыптасуына, поэтикалық шеберлігінің шыңдалуына өшпес әсер етті, жан жүрегіне, білімге деген құштарлық сезімін құйды. Оның мектебі де, университеті де Абай болды. «...Әкеміздің бір шешесінен туған Ибраһим мырза қазақ ішінде Абай деп атайды. Сол кісі мұсылманша һәм орысша ғылымға жүйрік һәм Алланың берген ақылы да бұл қазақтан бөлек, дана кісі еді. Ер жеткен соң сол кісіден тағлым алып, әр түрлі кітаптарын оқып, насихатын тыңдап, азғана ғылымның сәулесін сездім...», - дейді Шәкәрім ақын. Экспозицияда осыны дәлелдейтін шежіре, ақынның балалық шағы туралы естеліктер, ағасы Абаймен қарым-қатынасына байланысты материалдар, ұлы ұстазына арнап жазған «Жастарға», «Жолама қулар маңайға», «Абай марқұм өткен соң өзіме айтқан жырларым» атты өлеңдері қойылған. Ақылы кемелденіп, ой өрісі тереңдеп өсе бастаған Шәкәрім ғылым жолына ойысып, ақындық өнерін де жарыққа шығара бастайды. Ақынның жиырма жасындағы өлеңдері Абай үлгісімен жазылып, көбінше жастық махаббат өлеңдері болды. Естеліктерге, деректерге қарағанда Шәкәрім 1878 жылы «назначениемен» болыстыққа тағайындалады. «Шәкәрімнің өмір-баяны» атты А.Омаровтың монографиялық зерттеуінде: «...ол (Шәкәрім) 1878-1880 және 1887-1888 жылдары қызметінен мерзімінен бұрын түсіп қалған Күнтудің орынына болыс болған. Яғни соңғысы толық мерзім емес», - дейді. Экспозицияда Омбының облыстық архивінен табылған ақынның болыс қызметі жайында дерек қойылған: 1901 жылғы «Степная газета» № 42, 21 қазан. Осы газетте Семей облысының әскери Губернаторының 1901 жылы 22 қыркүйекте шығарған бұйрығы бойынша 1902-1905 жылдары Шыңғыс болысына «Шакарим Худайбердиннің» болыстыққа тағайындалғаны жарияланған.

   Экспозицияның келесі материалдары Шәкәрім ақынның қажылық сапары туралы сөз қозғайды. ҚР Орталық мемлекеттік мұрағатынан табылған ақынның шетелдік құжат алу, қажылық сапардан келу туралы деректер келушілер назарына ұсынылған. Осы сапардан кейін жазылған «Мұсылмандық шарты» кітабын ақын Орынбор қаласында бастырған.

   Шәкәрім ақын бір әңгімесінде: «Абай қазақ шежіресін жаз деп, 19 жасымнан қазақ шежіресін жинай бастадым. Абайдың ұқтыруы және сол кісінің ел-елге кісі жіберіп, хат жазып жинатқан мәліметтері де шежіреде бар»,- дейді. Сөйтіп, 19 жасынан бастап қазақ шежіресін жазу жұмысына кірісіп, Абайдың көзі тірісінде аяқтаған. Бұл еңбегі 1911 жылы «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» деген атпен жеке кітап болып басылып шыққан.

   Шәкәрімнің қаламынан туған «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек», «Нартайлақ-Айсұлу» поэмалары қазақ жұртында ертерек заманда болып өткен оқиғаларды арқау еткен. Кейіпкерлері тарихта болған адамдар, жер-су атаулары да нақты. «Еңлік-Кебек» пен «Қалқаман Мамыр» поэмалары Семей қаласында 1912 жылы «Жәрдем» серіктігінің баспасында басылған. Экспозицияда поэмалардың осы басылымдарының мұқаба беттері мен жазылу тарихынан мәліметтер бар. Ш.Құдайбердіұлы қазақ прозасы мен публицистикасының дамуына да үлес қосты. Осы процеске Шәкәрімнің прозалық туындылары – шежіренама «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі», «Мұсылмандық шарты» трактаты, «Бәйшешек бақшасы» әңгімелер топтамасы, «Мәңгі сөздер» афористік топтама, «Шын бақтың айнасы», «Мен жетпіс екі жасқа келгенше» тағы басқа толғамдар қосылады. Шәкәрім ақын «Айқап», «Абай» журналдары мен «Қазақ» газетінде көтерілген мәселерге белсене араласып бірнеше мақалалар жазды. Экспозицияда Абай мұражайы қорындағы Ахат Шәкәрімұлының қолжазба жиынтығынан ақынның прозалық шығармалары мен мақалаларының қолжазбалары, «Айқап» журналдары, «Қазақ» газетінің беттері көрсетілген. Ш.Құдайбердіұлының сазгерлік шығармашылығын көрсету – келесі мұражай бөлімінің мақсаты. Ақын әндерінің тізімі мен ноталары, музыка зерттеушілерінің пікірлері мен орындаушылар туралы материалдар, Шәкәрім әндері енген А.Затаевичтің «Қазақтық 500 әні», «Қазақтың 1000 әні» атты кітаптары және ақын әндерінің «Аманат» жинағы келушілер назарына ұсынылған. 

   Экспозицияда ақын шығармашылығының үлкен бір саласы – аудармаларына да көңіл бөлінген. Шәкәрім ақын Шығыстың қожа Хафиз, Физули, Науаи секілді жарық жұлдыздарын, А.Пушкин мен Л.Толстойды қастерледі. Әйгілі «Ләйлі Мәжнүн» дастанының Физули жырлаған нұсқасын қазақша жырлап берді. Хафиздің бірқатар өлеңдерін, Пушкиннің «Дубровский», «Боран» атты шығармаларын, Л.Толстойдың алты әңгімесін, американ жазушысы Г.Бичер Стоудың «Том ағайдың балағаны» романын аударды. Мұражай экспозициясының ақырғы бөлімі Ш.Құдайбердіұлы өмірінің соңғы жылдары туралы сыр шертеді. Шыңғыс таулары бөктерінде оңаша тұрып, қарт ақын талай өлең-жырлары мен поэмаларын, зерттеу еңбектерін алаңсыз жазған. Мұрағат қорынан табылған Шәкәрім ақынның 1925 жылы бүркіт ұстап түскен фотосуреті, 1931 жылы С.Мұқановқа жазған хатының көшірмесі, аңшылық құралдары тақырыпты толықтыра түседі. Шәкәрім мұрагері, ақын, сазгер Ахат Шәкәрімұлы Құдайбердиев және  туыстық айналасы туралы материалдар турникет беттерінде орын алса, Ш.Құдайбердіұлы шығармашылығының ақталуы туралы қаулы мен құжаттар, ақын есімін мәңгі есте қалдыру мақсатындағы шаралар көріністері сөрелерде орналасқан. 

  Шәкәрімнің «Саят қора» экспозициясының мекенжайы: ШҚО, Абай ауданы, Жидебай