АБАЙДЫҢ "ЖИДЕБАЙ-БӨРІЛІ"

МЕМЛЕКЕТТІК ТАРИХИ-МӘДЕНИ

ЖӘНЕ ӘДЕБИ-МЕМОРИАЛДЫҚ

ҚОРЫҚ-МУЗЕЙІ

 

 

 

KZ RU EN

МАХАББАТ ЖЫРЫ

                                                   Абай аудармасындағы Пушкиннің «Евгений Онегині»                                                       

30-40 (2) Абай – қазақ әдебиетіне аударма өнерін алғаш енгізген ақын. Орыстың Пушкин, Лермонтов пен Крылов тағы басқа ақындардың еңбегін тәржіме жасағанда олардың кез-келген өлеңін аудармаған, шертер сыры өз көңілінің күйіне өте жақын үйлесетін және  сонымен қатар, өзінің туған жұртының ұғуына мазмұны соншалықты түсінікті шығармаларды ғана таңдап алған. Сондықтан отыздың ішінен бастап Еуропаның көптеген оқымыстыларының кітаптарын оқып, қырықтан аса бергенде дүние асты, үстіне шығып, өзгеріп: «Күншығысым–күнбатыс, күнбатысым-күншығыс боп өзгеріп кетті», - деген Абайдың батыс әлеміне терезесі теңескен жаңа тынысының ашылуы  жолындағы алғаш ұшырасқаны – Пушкин әлемі еді.

Ұлы Абайға дәуірлік, шежірелік қатпарлы, қыртысты үлгі керек болды. Осы ретте ол «Орыс өмірінің энциклопедиясы» деп бағаланған «Евгений Онегинді» таңдады. Орыстың әдеби ілімінде «басы артық адам» атанған образдар Абайға іштей бауырласты. Үстем қауыммен қақтығысуға дәрмен жоқ, дүниеден торыққан Онегин Пушкинге қандай сырлас болса, Абайға да сондай мұңдас еді. Ол бұл тұста Пушкиннің құр ғана аударушысы болмаған. Абай «Евгений Онегин» сияқты өлеңмен жазылған романға түгел тәржімаламай өзіне таңдамалы, түйінді деген жерлерін ғана таңдап алады. Пушкиннің көлемді шығармасын қазақ ақыны оқушысына ой елегінен өткізіп, өзінше қорытынды жасап, жаңаша түрдегі тың үлгі етіп ұсынбақ болады.

Сөз сыйқырын, сырын, ырғағын, құйылысы мен кестесін сезіп тұшына білген Абай осы «Евгений Онегин»Онегин.Татьяна романында Пушкинмен шүйіркелесіп, ішкі терең мазмұнымен ұғысып,  ұйқас үйлесімін тап басады. Ғұлама М.Әуезов осы шығарма туралы ойын былайша түйіндейді: «Ақын бұл шығарманы бөлек-бөлек үзінділер түрінде аударады: «Онегиннің сипаты», «Татьянаның хаты», «Онегиннің ойы («Таңғажайып»), «Онегиннің сөзі» («Хатыңнан жақсы ұғындым»), «Онегиннің хаты» («Хұп білемін сізге жақпас»), «Татьянаның сөзі» («Тәңірі  қосқан»), «Ленинский сөзі» («Барасың қайда-қайда»). Осылайша «Евгений Онегин» романын жеті бөлек тақырыппен берген. Ұлы ақын Пушкин романының ерекше көп жағдайлары  аударылмай, сырт қалады. Абай ол романның ішінен тек Онегин, Татьяна арасында кезек ауысқан күшті махаббат күйлерін ғана сөз қылады. Ақын аудармасының соңында өз жанынан Онегинге ақырғы сөз береді. Бұл Пушкинде жоқ. Абайдың бұл аудармасында Пушкиннің текістіне үнемі ұқсас келіп отырмайтын еркіндік бар. Жеке алғанда, Онегиннің сипатында, Ленинскийдің сөзінде және Татьянаның «Амал жоқ қайттым білдірмей» деп басталатын хатында, онан соң Онегин айтқан «Хатыңнан жақсы ұғындым сөздің бәрін» дейтін бөлімдерде Пушкинге көп жерлерінде Абай жақын келіп отырады. Кейбір жолдар мен Пушкин қолданған  теңеулерді де Абай дәл, шебер етіп аударып береді. Бірақ сонда да бұл бөлімдердің өзінде Абайдың өзінен қосылған жолдар, шумақтар, ой сезімдер жиі ұшырайды. Ал, Онегиннің алғашқы хатты алғанда ойланатын жері Абайда «Таңғажайып» деп басталатын үлкен өлеңмен баян етіледі. Онан соң Онегиннің кейін жазатын хаты («Хұп білемін сізге жақпас едің сен») бәрі де Пушкин тексінен алыстап кетіп, мейлінше еркін суреттелген. Бұл тұстарында Абай Пушкиннен аударма жасамай, оның орнына Пушкиннің ізімен жаңа жайларды жырлап кетеді. Ең аяғында, жоғарыда айтылғандай, Онегиннің өкінішін үлкен трагедиялық ауыр ойға жеткізіп, оған өлім тілетеді. Бұл Абайдың мүлде өз жанынан қосқан халдер мен өзгерістері дедік. Осылайша Пушкиннің үлкен шығармасына қазақ ақыны Абай бірталай еркіндік жасайды».

пушкин портрет Пушкин шығармасы мен Абай шығармасындағы хаттарды салыстырғанда бір байқалатын нәрсе – Абай шығармасындағы Татьяна сөздері басқалау. Абай Пушкинде бар сарынды бұзып әкетпегенмен, Татьяна ойын жаңғыртыңқырап айтқысы келген көрінеді. Хаттың осы жерінде Татьяна айтатын: «в вашей деревне», «вам слово молвить», «до новой встречи» деген сөздер Абай тәржімасында жоқ. Татьянаның айтатын сөздерінің өзі де дағдылы сөздер емес, көтеріңкі, шалқыма сөздерге ұқсайды.

Шыдар ем бір ай жатуға,

Ұзақ түн жұмбай көзімді, -

деген сөздер құлаққа батылырақ естілетін сөздер. Сөйтіп, Абай жазған Татьяна хаты Пушкин жазған Татьяна хатының тек аудармасы ғана емес екені байқалады, екініші жағынан, Пушкин жазған Татьяна хатынан да аудара отырады:

Другой!.. Нет, никому на свете

Не отдала бы сердца я!

То в вышнем суждено совете...

То воля неба: я твоя, - дегенді

Абай:

Өзгеге ешбір дүниеден

Еркімен тимес бұл жүрек.

Әзелде тағдыр иеден,

Қожам сенсің, не керек, - деп аударады.

Татьяна мен Онегиннің бақшада кездесіп, Онегиннің Татьянаны жұбатып айтқан сөздеріне Абай жете  көңіл бөледі. Пушкинен бастаған орыс әдебиетіндегі жаңа бағытты, оның даму жолдарын Абай терең білген. Хәкім аудармаларына қарап отырсақ, олар біз қолданатын ұғымдағы «аудармадан» әлдеқайда биік. Ақын өлеңнің ұйқас, ырғағындағы формальдық жақтарын ізденіп қоймай, шығарманың идеясы мен түр тұтастығына жан беріп, қан жүргіртіп тұрған, өлеңнің жеке жолдары былай тұрсын, жеке сөздерінен сезімді шарпитын теңеулерді табады да, оларды қазақша бейнелі түрде суреттейді.

Абайдың Пушкин үлгісін алғандағы бір ерекше белгісі, өз ұлтының көлемінен асып, сыртқы өзге елдер, ғасыр, тарихтар жайынан әңгімелі жырлар жазатын әдет Абайдың дәл өз басында көп болмағанмен, ол да жалғыз қазақ ауқымында қалмай, сол Пушкинше масштаб, өріс іздейді. Пушкин жазған Кавказ, Кырым, Цыган, Испан сияқты жұрттың әңгімелерін  Абай өзі көп жаза қоймаса да, өзінің шәкірті болған ақын жастарға неше алуан әңгімелерді айта отырып, өлең  еткізіп халыққа таратқан.

Рухани табыстың әрқашан басынан табылатын Абай бұл жолы да ұлы дәстүрдің ұланғайыр ізгі жолын ашты. Өзіне жақын жолын қуып іле жалғаған Шәкәрім, Әріп, Әсет сияқты шәкірттеріне жалғас С.Әлімбетов, Қ.Терібаев, О.Шариповтар алдындағы екі буын өкілдері елге  көптеп таратып ел есіне көп сіңдірді. Бір айта кетері: Әсет нұсқасы Қ.Терібаевтің «Онегин мен Татьянаның» әңгімелері нұсқасында кең таралған буын жаңа үрдіске айналды. Ал қазақ аудармасында «Евгений Онегин» романын қазақ тіліне аударуда І.Жансүгіров, Қ.Шаңғытбаев аудармаларындағы асыл нысанасы, өнеге нұсқасы да Абай дәстүрі болды.

«Евгений Онегинді» аударудағы Абайдың шығармашылық мінезінен мыналар байқалады: бірінші, Абай аударманың өзін «өнер шашу, наданның көзін қойып, көңілін ашу» мақсатымен жасаған. Сондықтан ол елдің бүгінгі, ертеңгі ұғымына жарасымы жоқ нәрсеге бой ұрмайды, борышын ақтарлық сөзге ғана еңбегін артады; екінші,  жыртық жамағандай қолмен сипап, олақ тігіншідей бұрынғы тігісті қуа бермейді, сөзбе-сөз аударғанда өңі қашатын сөздерді мәні, көркемдігі пара-пар қазақ сөзімен ауыстырып, өлеңнің дәрежесін дәл келтіреді. Үшінші, Абай талғамай аудара бермейді, өз пікірімен сабақтасты ғана алады, пікір алшақ жерде жанынан жалғап, шығарманың сюжетін өзгертуден де тынбайды.

«Сен жаралы жолбарыс ең, Мен еліктің лағы ем, Тірі қалдым өлмей әрең, Қатты батты тырнағың», дейтін осы ұлы ақын кейіпкері Татьяна атты арудың нәп-нәзік үні кезінде қазақ ауылдарын Абай аудармасы арқылы шарлап, талай жүректің шерін қозғағаны анық. Міне, содан бері бір ғасырдан астам уақыт өтті, қаншама ұрпақ ауысты. Алайда Ресейдің атағына сай құдіретті талант иесінің ол құс қауырсынындай жеп-жеңіл һәм нұрдан жаралғандай мөлдір лирикасы әлі де жанымызды әлдилеп келеді. Өйткені, поэзияның шекараға бөлінбейтін қасиеті мен халқының шын асылға деген ерекше мейрімінің арқасында биікке көтеріліп кеткен Пушкин ХХІ ғасыр бедерінде де оқырмандарын адами биікке жетелеп, дара тұр.

Пушкин қазақ оқушыларына Абай арқылы жол ашты, қазақ оқушысы оны жақсы қабыл алды. Абай аударған Татьяна мен Онегиннің хаты сияқты «Евгений Онегиннің» үзінділері қазақ халқына тамаша ұнап, кейін қазақ даласының ең сүйікті өлеңі болып кетті. Қазақ оқушылары Пушкин өлеңдерінің күшін, музыкасын, өмірлік мағынасын, сезімділігін түсінеді. Абайдың аудармасы арқылы орыс халқының ұлы ақынымен жақындығын сезе бастады, өйткені Пушкин жалғыз орыс халқы емес, басқа халықтардың өмірін, тұрмысын, мінездерін сүйіп, жете зерттеп,  олардың ұлттық ерекшеліктерін өзінің мәңгілік образдарымен көрсеткен.

Пушкинді дәл аударушылар бола берер, бірақ оның романның ішіндегі үлкен ой серік сезімдерді Абайша жеткізіп, көріктеп беру табыла бермес. Абай еңбегі тек әдебиеттік қана еңбек емес, ол зор, кең мағынынадағы ағартушылық, тарихи, қоғамдық еңбек еді.

Ұлы ақынның ұлылығы  – өзінің өскен орта, туған елінен қол үзбей, қазақ халқының ғасырлар бойы жасаған рухани мәдениетін сын көзімен қарап меңгере отырып, орыс халқының мәдениетін өзіне өнегелі мектеп етуінде болатын. Парасаты ерен, өзегі талғанша өз заманы мен келер заман жайлы жыр толғаған Абай мен Пушкин – өлмейтін  тұлғалар. Оларды бір ұлттың ғана жыршысы деуге келмейді. Олар – санасы биік ғаламның өлмес, өнеге болар біртуар тұлғалары.

Абайға баратын жол – ұзақ жол. Ол ешқашан таусылмайды. Заман өзгерген сайын, халықтың сана-сезімінде еркіндік самалы есіп, ақыл-ойы желпінген сайын ұлы ақынның өлмес мұрасы да жаңа бір қырларынан ашылып, жарқырай түспек.

Нұрсұлу Санақбекқызы

Абайдың «Жидебай-Бөрілі» мемлекеттік тарихи-мәдени және

әдеби-мемориалдық қорық-музейінің жетекші ғылыми қызметкері

 


ХАКІМ АБАЙДЫҢ ҰЛДАРЫН НЕГЕ ҰМЫТ ҚАЛДЫРДЫҚ?

  Абай с сыновьями. фото 1896г. Акылбай, Абай, турагулОйлы дүниені тәптіштеп оқып, астын сызып, белгілер қойып, «құнды қағаздарымның» арасына қостым. Бірнеше күн өткен соң қайта қолға алдым. «Дәстүрлі қазақ қоғамында әке мен баланың арасындағы терең түсіністік пен ыстық көңілдің жосынын ойлағанда Абай мен Мағауия қарым-қатынасы көкейге оралады», – деп ой тас­тапты Бағашар бауырымыз. Мәселенің мәнісіне бүгінгі ұрпақтың көзімен үңілгендігі тебірентті. Өткен кеңестік заманда әке мен баланы бір-біріне қар­цсы қойып, ара жікті бөлуге тырысқан жетесіздік белең алып кете жаздады емес пе?! Ғасырлар бойы қанға сіңген қазақы тәрбие ғана қасіретке айнала жаздаған келеңсіздіктен ұрпақтар сабақтастығын құтқарып қалды. Қолымызға қалам ұстатқан да осы жағдаят.  Абай мұрасына көзқарас, абайтану өткен шырғалаң жол ойға оралады еріксіз. Абайтанудың бастауында тұр­ған ұлы ақынның өмірі мен шығарма­шы­лығы жайындағы мақалалар бір төбе. Абай­дың қайтыс болуына байланысты жарияланған азанама, «Қазақтың бас ақыны – Абай» деп әдебиеттегі орнын белгілеп берген танымдық мәні зор мақала, ақын қазасына он жыл толуына арналған кеш тұсында баспа көрген дүниелер, 1909, 1922 жылдары жарыққа шыққан кітаптарына сын рәуішті жазбалардың қадір-қасиеті ешқашан кемімек емес. Десек те, абайтанудың теориялық іргетасының қалануы жиырмасыншы ғасырдың отызыншы жылдарына тиесілі. Бұл ретте қандай қиын-қыстауды басынан кешіре жүрсе де, абайтану ғылымын үнемі көзауласында ұстаған Мұхтар Әуезов еңбегі бөліп қарастыруды тілейді. 1934 жылы жазған «Абай ақындығының айналасы» зерттеуінде ақынның әдеби мектебі, шәкірттері мәселесін басы ашық әдебиет пен ғылым майданына салған еді. «... Ақындық айналасы Абайдың өзі алған нәрді санаумен түгел­денбейді. Екінші қатарда тұрған тағы бір алуан мәселе – Абайдың өзгеге берген нәрі турасында», – деп принципті мәнді тезис ұсынған-ды. Абайдың ақын­дық мектебінің Ақылбай, Мағауия, Көкбай, Шәкәрім сынды өкілдерін атап көрсетеді. Және де «Осы төрт ақын Абайдың нағыз толық мағынадағы шәкірт­тері» екендігін қадап айтады. Әуезов ұсынған теориялық пайым қазақ әдебиетін зерттейтін ғылым шеңберінде ғана емес, әлемдік әдебиеттанудағы соны пікір, бұрын көтерілмеген мәселе санатында. Бұл – мойындауды қажетсінетін келелі тұжырым. Абай кіндігінен шыққан балаларымен шек­телмей, маңайындағы өнерпаз жастарды бауырына басқан. Абай ұстаз үшін төл перзенттерімен бірге айналасындағы ақын, әнші, әңгімеші, сазгер жандар бірдей, еш бөтен­дігі жоқ. Әке мен бала, ұстаз пен шәкірт ұғымдарының тоқайласқан тұсы – осы.  Өнер мектебіндегі шәкірттердің та­лабы, таланты, талғамы басты нысана. Ымыраға келмес айтыстар артта қалып, Абайдың ақындық мектебі, ақын шәкірттері концепциясы берік орнықты бүгінде. Саны мол, сапасы зор құбылысқа ұласты. Бастауында сүйікті ұлдары Мағауия, Ақылбай, Тұрағұл. Заңды да. Мағауия әлеміне саяхат санамызда көптеген жайлардың жаңғыруына себепкер болды. Мұрағат қойнауынан, естеліктерден сұрыпталып алынған бағалы деректер мен естелік-әңгімелер жанымызды жадыратты. Асылдың сынығы Мағауияның ақыл-парасатын, өнеге-тәрбиесін, ерекше қазақы таным-түсінігін оқырман зердесіне қапысыз ұялатты. «Мағауия» мақаласы ақын мұрасын танудың бұрын мән бермей жүрген тұстарына үңілтті. Ол – ақынды танудағы адамгершілік бастаулары, бабадан атаға мирас қазақы қасиеттер, адам жанының терең иірімдерінің нәзіктікпен ашылуы. М.Әуезов іргетасын негіздеген Абай шәкірттері тұжырымдамасы көрнекті абай­танушы Қайым Мұхамедханов еңбектерінде таратыла зерттелді кезінде. Ұлы ақынның дарынды ұлдары Ақылбай, Мағауия, Тұрағұл, немере інілері Шәкә­рім, Кәкітай Ысқақұлы, Әрхам Кә­кі­­тайұлы, Әубәкір Ақылбайұлы, алым­ды да алғыр ізбасарлары Көкбай Жанатай­ұлы, Әріп Тәңірбергенұлы, Әсет Найманбайұлы тағы басқаларының өмір деректері мен шығармашылық мұрасы ғылыми айналымға түсті. Әлі де зерттеле түсетін жайлар баршылық. Абай мектебінен нәрленген әнші, сазгер Мұхаметжан Майбасарұлы, жыршы Бейсембай Жәнібекұлы, ертегіші Баймағамбет Мырзаханұлы, ұстаз, ақын Тайыр Жомартбайұлы, сыншы, аудармашы Даниял Ысқақұлы сынды тұлғалардан қалған асыл мұраны жинақтап, өмірбаяндық деректерін анықтау жағы ақсап тұр. Уақыт озған сайын көмескі тартып, жиналмай қала ма деген күдік те сейілмек емес. Оның үстіне Ақылбай, Мағауия, Тұрағұл есімін бүгінгі ұрпақтың жадында мәңгілікке қалдырарлық іс те жоқтың қасы. Көше, мектептерге есімі берілмеген. Тұғырлы ескерткіш орнату қолға алынбаған. Бұрнағырақта оқытылып келген Ақылбай, Мағауия шығармашылығының соңғы жылдары орта мектептің оқу бағдарламасынан шығарылып тасталуы тіпті де түсініксіз. Бір сөзбен түйгенде, ұлы ақынның асыл тұяқ­тарының есімі мен еңбегін ұрпақ санасына сіңіруде тындырмақ істеріміз жетіп арты­лады. Ескеруді бек тілейтін әңгіме – Құнан­бай мен Абай арасы. Бұл жөнінде қилы пікірлер өріс тапты. Меніңше, көркем шығарма – «Абай» эпопеясында «ойдан қосылған», жазушы «қиялының жемісі» саналатын үрдістер көп. Оның үстіне сонау өткен ғасырдың қырқыншы жылдарынан бері сыншылар тілге тиек еткен «әке мен бала проблемасында» бөгде өркениеттің ыңғайында кету басым. Себебі қазақ тұрмысында әке мен баланың жауласуы сирек ұшырайтын құбылыс. «Әкеге қарап ұл өсер», «Әкесі бардың ырысы бар», «Бала – бауыр етің» деп келетін халық даналығы қазақы тәр­биенің болашағы мол екендігіне мық­ты дәлел. «Көшпелі қоғамның соңғы көк­жалдарының бірі, «қарадан шыққан хан атанған» Құнанбайға әдеби кейіпкер ретінде бұйырылған баға – оның өз өміріндегі іс-әрекетіне, ақыл-ойына, қол қайратына көрсетілген құрметтен гөрі әлдеқайда пәс, әрі күрделі, тіпті әділет­сіз көрінетін де тұстары бар», – деген абай­танушы, мұхтартанушы Тұрсын Жұртбай пайымы негізсіз емес. Заман озып, Тәуелсіздік жемісін емін-еркін игілігімізге асырған бүгін­гі таңда Құнанбайға көзқарастың өз­гер­меуі барып тұрған тоғышарлық. Көптің түсі­нігінде Құнанбай жерленген қорым Абай­дың республикалық қорық-мұражайы қара­мағында. Ақылға салып қарасақ, солай болуы керек. Өкінішке қарай, кеңестік дәуірден қалған әке мен бала арасындағы қолдан жасалған кедергінің салқыны ма, Абай есіміне байланысты барлық сакрал­ды орындар музей құрамына енгенде Құнанбай қорымы тыс қалған. Жер қой­нына берілген кімдер дерсіз? Біразын ға­на санамаласақ. Құнанбай Өскенбайұлы (1804-1886), Жақып Өскенбайұлы (1814-1906), Ысқақ Құнанбайұлы (1847-1902), Тәңір­берді Құнанбайұлы (1834-1906), Сма­ғұл Құнанбайұлы (1852-1932), сәл төме­нірек ұлы ақынның зор үміт күткен ұл­дары Әбдірахман Абайұлы (1868-1895), Мағауия Абайұлы (1870-1904) мәңгілікке жер қойнауына берілген. Жалғастыра салынған құлағалы тұрған зиратта Мұхтар Әуезовтің атасы Әуезхан Бердіханұлы (1830-1917), Абайдың тұңғыш жинағын шыға­рушы Кәкітай Құнанбаев (1870-1915) мүр­десі жатыр. Аттары жазылмаған, ұмыт қал­ған бірнеше төбешіктердің енді келер ұр­паққа сыр аша қоюы екіталай. Бәрі Құнан­бай, Абай ұрпақтары, ет жақын­дары екені сөзсіз. Түйін – өкілетті орындардың шешімі­мен Құнанбай қорымын Абай қорық-мұражайының қарамағына қосу керек. Әйт­песе, әбден тозған, жермен жексен болуға айналған қасиетті жерден бір­­жола­та көз жазып қалуымыз анық. Қо­рымның Қазақстанның қасиетті жер­лері тізі­міне енгізілмеуі де ойлантады. Өткенімізді бағалау, тарихымызды тара­зылап келер буынның кәдесіне асыру рухани жаңғыруымыздың мазмұнды тар­мағы. Ата, бабаға құрмет – ұрпақ парызы!

Арап ЕСПЕНБЕТОВ, профессор

СЕМЕЙ   
 

Page1  Page2  Page5 

 

 Page6 Page3 Page4

АБАЙДЫҢ АЛҒАШҚЫ КІТАБЫ

   1516167207_article_b_1500_Өткен жылдың желтоқсан айы­ның ортасын­да редакция тап­сырмасы­мен Се­мей ша­һа­рына барып қайтқан едік. Са­пар ке­зінде қаланың руха­ни ордасына ай­налған Абай­дың «Жидебай-Бө­рілі» мемлекеттік та­рихи-мәдени және әдеби-мемориалдық қорық-музейінің экспозициясымен және қорда тұрған кейбір құнды жәдігерлерді көріп, марқайып оралдық. 
   Аталмыш мекеме басшысы Болат Жүнісбеков мұндағы ма­ңыз­ды жәдігерлердің бірі – Абай­дың алғашқы кітабымен та­ныс­тырды. Бұл жинақ 1909 жылы Петербург қаласында И.Бора­ган­скийдің баспаханасынан басылып шыққан екен. «Абайдың қазасынан (1904 жыл) кейін туыстары мен балала­ры ақынның мұрасын жинастырып, баспаға әзірлеуге кіріскен. Сөйтіп Кәкітай мен Тұрағұл 1905 жылы жазғасалым Абайдың өлең­­дерін, қара сөздерін жинап, түгендейді. Тапқандарын Мүр­сейіт Бікеұлының қолына беріп, әдемілеп көшіртеді. Ескіше құс­ни-көркем жазудың хас ше­бері Мүрсейіт молда арнайы тігіл­ген қоста отырып, бір айда жазып шық­қан», дейді музейдің аға ғылыми қызметкері Мұрат Мү­фтиұлы. Кәкітай мен Тұрағұлға ұлы ақын­ның қолжазбасын жинақ­тап, баспаға дайындауды тап­сырған адам Әлихан Бөкейханов. Әлекең 1915 жылы 18 қаңтар күні «Қазақ» газетінде жарияланған Кәкітайдың қазасы жайлы мақа­ласында: «...1904 жылы Абай мар­құмның өлеңін кітап қылып басың­дар деп, балаларына хат жаздым. 1905 жылы шілденің ая­ғын­да Кәкітай Абайдың қолжаз­басын алып Омбыдағы маған келді...», дейді. Осы орайда шәкәрімтанушы ғалым Асан Омаров жоғарыдағы кітаптың жарық көруіне және дайындалуына Шәкәрімнің де үлесі бар дейді. Ғалым дәлел ретінде, әлі ғылыми айналымға түс­пеген маңызды дерек Мінәш Әрхамқызының 1995 жылы «Абай» журналында жарық көр­ген «Кәкітай» атты мақаласын көл­денең тартады. Мақала Кәкі­тайдың әйелі Бибі әжейдің есте­лігі негіз­інде жазылған. Осындағы естелікте: төрт кісі (өзі және Тұрағұл, Шәкәрім, Кәкітай) Абайдың жылын бере­міз деп керек-жарақ алуға Се­мейге келдік депті. Дәл осы кезде Әлихан Бөкейханов та Се­мейде болған. Бәрі бас қосып, Абай­дың өлеңдерін талқылаған, жіктеп, жіліктеген. Одан әрі қа­рай Бибі әжей есте­лігінде: қа­сым­дағылардан «бұл кісі кім?» деп сұрағанымда, оқы­ған, ақылды адам Абай ағаның өлең­дерін қа­раттық деген еді дей­ді. Бұл арада шынында Шәкәрім қа­жы­ның қатысқаны байқалып тұр. «Әбден дайындалған қолжаз­баны Семейге Кәкітай алып кет­ті» деп жазады Әрхам ақсақал өзі­нің естелігінде. Сонымен қатар жол шығынына арнап сатып, пұл қылу үшін екі семіз ат, екі семіз түйені бірге әкеткені айтылады. Кәкітай осы сапарында Омбы қаласындағы Әлекеңе барған. Бұл туралы жоғарыдағы Әлиханның ес­телігінде толық айтылған. Ом­­быға Кәкітай соңғы нүктесі қойыл­­­­­­ған дайын қолжазбамен келген. Жинақта Абай өлеңдері 17 бөлікке топтастырылып, әрбір бөлікке жекелей тақырып («Ха­лық туралы», «Өлең туралы», «Өзі туралы», «Ғашықтық туралы», «Ой тура­лы», т.б) беріл­ген деп жазады зерт­теуші А.Омаров «Шәкәрім өмір­­баяны» атты қолжазбасында. Жоғарыда Семейде жолыққан достар бірге суретке түседі. Бұл суретті көзі көрген Кәкітайдың неме­ресі Мінәш апайдың: «Сол суретте Бибі әжемнің бір жағында беті боялған кісі, тағы бір жағында Кәкітай атам, сыртында Тұраш ағам, екінші жағында Кәкітайдың иығына қолын салып Шәкәрім атам тұрушы еді» деген естелігін келтіреді Асан Қайырбекұлы. Яғни бертінде Ә.Бөкейханов «ха­лық жауы» атанғандықтан сақтық жасап, оның бетін бояп тастаған сияқты. Бір әттеген-айы, бұл сурет сақталмаған, аласапыран заманда жоғалып кеткен. Қысқасы, Абайдың жинағын кітап қылып бастыру мақсатымен Омбыдан Қазан қаласына келген Кәкітай, ақыры қияндағы Петербургке бір-ақ барған. Әрине жол шығынын ағайын-туғандар көтеріскен. «Петербургке 200 сом қаражат жібердік» дейді Әрхам естелігінде. Төрт жылға созылған шыр­ғалаңнан кейін Абайдың алғашқы өлеңдер жинағы 1909 жылы басы­лып шығады.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан» газеті

№11, 17.01.2018 ж.

 Ауылда Әуезов бағын ашты

  "Гүлстан" журналы мен "Гүлзар" қоғамдық бірлестігінің құрылтайшысы Гөзел Құлжабаева енді өзі туып-өскен Алматы облысы, Кербұлақ ауданындағы Нұрым ауылында "Әуезов бағын" ашты. Көзіқарақты оқырман оның бұған дейін сол өңірдегі Басши ауылында "Абай бағын" отырғызғанын біледі. Қазір ондағы көшеттер жапырақ жая бастады.

Айнаш Есали,  «Егемен Қазақстан»

 

  Ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтің туғанына 120 жыл толуына орай 9 жылдан бері жалғасып келе жатқан «Туған табиғатты аялайық» республикалық жобасының аясында аталмыш бақтың алғашқы көшеттері – 120 сән (катальпа) ағаштары ресми түрде егілді. 

Құнанбай қажыға ескерткіш қойылады 

 

  Абай ауданында Құнанбай қажының ескерткіші салынып, ұлы Абай ақынның туған күніне орай 2017 жылдың тамыз-қыркүйек айларында ашылу жоспарланып отыр. Ескерткіш жергілікті кәсіпкерлердің қаржысына тұрғызылмақ.

 

  -  Өздеріңізге белгілі, халықаралық кинофестивальдерден бірнеше рет жүлде алған «Құнанбай қажы» фильмы Абай ауданында түсірілген. Ендігі кезекті халықтың сұранысы бойынша Құнанбай қажы Өскенбайұлының ескерткішін тамыз айында аяқтауды ойлап отырмыз, - деді Абай ауданының әкімі Тұрсынғазы Жантұяқұлы.

  Ескерткішке жұмсалатын қаржы сомасы 15 млн теңгені құрайды. Оның 8 млн теңгесі ескерткіштің тұғырына, қоршауы мен абаттандырылуына жұмсалса, 7 млн теңгесі мүсіннің өзін тұрғызуға жұмсалмақ. Абай ауданында Құнанбай қажының ескерткішін орнату туралы идеяны алғаш болып кәсіпкер, аудан мәслихатының депутаты Ардақ Сағадиұлы ұсынған.

   - Мен ескерткіш орнату туралы идеяны көтергеніммен, шешімді халықтың өзі қабылдады. Бұл халықтың таңдауы мен қолдауы, көкейде жүрген ойы болатын. Ескерткішті орнатуға да ауданымыздың іскер азаматтары мен аудан халқы атсалысуда. Қолдау көрсеткісі келетін адамдар әлі де қорға қаражат құя алады, - дейді «Құнанбай қажы» қорының директоры Ардақ Сағадиұлы.

  Мәслихат депутаты ескерткіш салуға арнайы 2016 жылы «Құнанбай қажы» қорын құрған. Қорға жиналған ақша ескерткіш салуға жұмсалады. Қазірдің өзінде ауданның бірнеше ірі кәсіпкерлері қорға көлемді қаржыны да салып үлгерген. Павлодар қаласындағы Құнанбай қажының туыстары, танымал «Жеті ағайын» компаниясы 1 млн. теңге, Семей қаласының тұрғыны, Құнанбай қажының туысы Майбасар ұрпағы Бейсенғазы Мәлікұлы 2 млн. теңге, Абай ауданының Құрметті азаматы, Құнанбай қажының туысы Манатбек Толғанбаев 1 млн. теңге, Лондондағы Абай ауданының тумасы, меценат Медғат Құлжанов 2 млн. теңге, «Ақшың» корпорациясының президенті Марат Серікжанұлы 500 мың теңге, жеке кәсіпкер Нысанбек Дінсләмұлы 1 млн. теңге құйған.

  Сонымен қатар, Абай ауданының мемлекеттік қызметкерлері де бір күндік еңбек ақыларын – 1,5 млн теңгені қорға аударған.

  Ескерткіштің үлгісін Абай ауданының екі сәулеткері жасап, өз жобаларын ұсынған. Оның бірі – Жарма ауданында Зере анамыздың ескерткішінің жобасын жасаған Ертіс Татиев болса, екіншісі – Алматы қаласында «Д.Қонаев» қола бюстін жасаған Нұрбол Қалиев болды. Еңселі ескерткішті тұрғызуға саржалдық сәулетші Нұрбол Қалиевтің мүсін жобасы ақсақалдар алқасы тарапынан қолдау тапқан. Нұрбол Қалиев 2014 жылы Қазығұрт ауданында «Бабаларға тағзым» қола ескерткішін, 2014 жылы Алматы қаласында «Ахмет Жұбанов» қола бюстін, 2016 жылы Алматы қаласында «Александр Селезнев» қола бюстін орнатқан.

  - Ескерткіштің биіктігі 3,5 метр, астыңғы тұғырының ені 2,8 метр, биіктігі 2,7 метр, ал аумағы 600 шаршы метр болады. Ескерткіш Қарауыл ауылындағы Ералы – Шәкәрім көшелерінің қиылысында орнатылады, - дейді Абай ауданының сәулет бөлімінің басшысы Нұрлыбек Шалтабанов.

  Аудан әкімі ескерткіштің Құнанбай қажының отырған қалпында қоладан құйылатындығын айтқан еді.

  Бұған дейін жергілікті халықтың, кәсіпкерлердің қолдауымен Кеңгірбай бидің, Әнет бабаның, Мамай батырдың, Шәкәрім қажының ескерткіштері орнатылған. 

Қымбат Слямбеков

«Алдаспан» газеті, №21, 25.05.2017ж.

 

«АБАЙ» 

 

   «Абай» стансасы Абай көшесі мен Фурманов көшесінің қиылысында орналасқан. Бұл станса ұлы ақын атымен айшықталғаны жұртшылыққа мәлім. Платформадағы Абайдың бейнесі мрамор тақтаға қоламен бедерленіпті. Қобылан Құдайбергенов мраморға қоланы  қондыру әдісі елімізде иұңғыш рет метроны әрлеу кезінде қолданылғанын айтты. Сондай-ақ, панноға үңілген адам кемеңгер ақынның қара сөздерінен үзінді оқып, тағылым түйеді. «Абай» стансасын әрлеуде шеберлер металл мен ақшанқан мраморға басымдық берген екен. Ал еденнің беті геометриялық кескіндемелермен көмкерілген. Абай – ағартушы болғандықтан, ұлы ақынымыздың атымен аталған станса ақ түсті баспалдақтармен текшеленген, мұны да бір ерекшілік деп біліңіз. 

Сапарбай Парманқұлов

"Егемен Қазақстан" тілшісі, арнайы

"Алматы-ақшамы" үшін

13.06.2017жыл №69 (5418)

 

ШЫМЫЛДЫҚ «АБАЙ» ОПЕРАСЫМЕН АШЫЛАДЫ 

  1496372103_article_b_1500_«Астана Опера» театры ЭКСПО-2017 көрмесіне арнайы бағдарлама ұсынбақ «Астана Опера» театры ЭКСПО-2017 көрмесіне орай арнайы әзірлеген туындыларын көрермен назарына ұсынбақ. Арнайы бағдарлама шымылдығы 11 маусым күні «Абай» операсымен ашылады.
  Операның дирижерлік тізгіні маэстро Алан Бөрібаевтың қо­лын­­да болса, қоюшы ре­жи­с­сері – белгілі италиялық өнер тар­ланы Джанкарло дель Мо­нако. Спектакльдің сценографы – Эцио Фриджерио. Кос­тю­мер суретшісі – «Оскар» сый­лығының иегері Франка Скуарчапино. Қоюшы хоре­о­графтар – Қазақстанның ең­бек сіңірген қайраткерлері Тұр­сын­бек Нұрқалиев пен Ғалия Бөрібаева. 

Егемен Қазақстан

02.06.2017ж.

 

ЭКСПО ҚОНАҚТАРЫ «АБАЙДЫҢ БАЛАЛЫҚ ШАҒЫМЕН» ДИДАРЛАСАДЫ

  1495172684_article_b_1500_Әне-міне дегенше халықаралық ЭКСПО-2017 көрмесінің салтанатты ашылуына да санаулы күндер қалды. Ресми дерек бойынша, көрме аясында әртүрлі форматта 7 мыңнан астам мәдени шара өтпек. Қытайда түсіріліп жатқан «Абайдың балалық шағы» атты көпсериялы анимациялық фильмі де халықаралық көрме кезінде көпшілікке ұсынылмақшы.

  Қытайдың Үрімжі қаласындағы «Абай жолы» компаниясы түсіріп жатқан «Абайдың балалық шағы» атты 3D көпсериялы анимациялық фильмі Абай әлемі аясындағы ізденістердің кеңге қанат жайып келе жатқандығын аңғартады.

  – Қазір төрт серияның түсірілім жұмыстары сәтті аяқталды. Үгіт-насихат есебіндегі алғашқы сериясының ұзақтығы 15 минут, кейінгі сериялары 13 минуттан тұрады. Фильмнің 26 сериясын бір жыл көлемінде түсіріп бітіруге тиіспіз. Жұмыс сәтті болып, телеаналардан көрсете алсақ, толықметражды мультфильм ету ойымызда бар, – дейді компания директоры, әрі мультфильм режиссері Ғұсман Қажытай.

  Мультфильм сюжетінде Абай образы халық ұғымына ортақ ақылды, зерек, қазақтың қара домалақ баласы ретінде бейнеленген.

Ая ӨМІРТАЙ, «Егемен Қазақстан»

19.05.2017ж.

Рухани  ынтымақтастық

МЫСЫР ТӨРІНДЕГІ АБАЙ ЕСКЕРТКІШІНЕ ТАҒЗЫМ ЕТІЛДІ

  Осыдан біраз бұрын, наурыз айының 7-10 күндері аралығында Египет Араб Республикасының астанасы Каир қаласында сауда-экономикалық, мәдени-гуманитарлық және ғылыми-техникалық ынтымақтастық бойынша Қазақстан-Египет үкіметаралық комиссиясының бесінші отырысы болып өтті. Халықаралық деңгейдегі маңызды кездесуге еліміздің делегациясын ҚР Мәдениет және спорт министрі Арыстанбек Мұхамедиұлы бастап барды.

  IMG_1083Ауқымды басқосу саналатын аталмыш үкіметаралық комиссия отырысында қос мемлекет арасындағы мәдениет және тарихи-мәдени мұраларды қорғау, спорт пен туризм, білім беру, діни қызмет, сауда, өндіріс, ауыл шаруашылығы, денсаулық сақтау т.б. салалар бойынша әріптестікті дамыту мәселелері қаралды.

  Айта кетер болсақ, қазақстандық делегация құрамында еліміздің Дін істері және азаматтық қоғам вице-министрі Берік Арын, Мәдениет және спорт министрлігінің Мәдениет және өнер істері департаментінің директоры Алмаз Нұразхан, Тілдерді дамыту және қоғамдық-саяси жұмыс комитеті төрағасының орынбасары Ғалымжан Мельдешов, Денсаулық сақтау министрлігінің медициналық және фармацевтикалық қызметті бақылау комитетінің төрағасының міндетін атқарушы Пак Лариса Юн-Бойевна, ҚР Білім және ғылым министрлігінің Заң қызметі және халықаралық ынтымақтастық департаменті директорының орынбасары Ғалымжан Жұмашев, ШҚО Абай ауданы әкімінің орынбасары Бауыржан Тәттібеков, ҚР Сыртқы істер министрлігінің ІІ хатшысы Қожахмет Пазилов, Ұлттық кітапхана директоры Жанат Сейдуманов, «Астана Опера» театрының директоры Ғалым Ахмедьяровтар болды.

  Кездесу барысында жүргізілген келіссөздер нәтижесінде Қазақстан-Египет үкіметаралық комиссиясы 5-отырысының хаттамасы жасалынып, қос тарап бірігіп қол қойыпты. Бұл аса маңызды құжатта екі ел арасындағыIMG_1179 сауда-экономикалық, мәдени-гуманитарлық және ғылыми-техникалық ынтымақтастық мәселелерінн бірігіп іске асыру межеленген. Яғни, таяу болашақтағы іс-шаралар қатары пысықталыныпты.

  Нақтырақ тоқталсақ, қос тарап «ЭКСПО-2017» халықаралық көрме аясында Ежелгі Египеттің өнер туындылары көрмесін өткізу мәселесі бойынша жұмыс жүргізбек. Бұдан өзге болашақта ҚР Ұлттық музейінде әлемдік мәдениет залын ашу үшін қазақстандық реставраторлар, археологтар Египетте даярлық курстарынан өтетін болады.

  Осынау келелі басқосу аясында қос елдің мәдени бауырластығын арттыратын бірқатар игілікті шаралар да орын алды. Атап айтсақ, Арыстанбек Мұхамедиұлы Мысыр елінің  инвестициялар және халықаралық ынтымақтастық министрі Сахара Наср, мәдениет министрі Х. Наманам, Көнелер ісі министрі Х.Аль-Анани жән Каир шаһарының губернаторымен екіжақты кездесулер өткізіп, тарихи қаладағы «Достық пен еркіндік» саябағында орналасқан Абай бюстіне гүл шоқтарын қойды. Мұнымен қатар, ел делегациясы ұлы даланың ұлы тұлғасы Сұлтан Бейбарыс мешітін зиярат етті.

  Осы орайда сонау Мысыр еліне арнайы ресми сапармен барып қайтқан Абай ауданы әкімің орынбасары Бауыржан Болатұлы өз әсерімен бөлісті.

  - Естеріңізде болса, өткен жылдың қазан айында Мысыр төріне Абай ескерткіші қойылды деген сүйінші хабарды естіген едік. Төбеміз көкке бір елі ғана жетпей қалған болатын. Абайдың және оның әдеби мұрасының әлемдік деңгейде кеңінен насихатталуы күллі қазаққа мәртебе екенін көріп жүрміз. Сол себепті де, мені адамзат өркениетінің алғашқы алтын бесігі саналар осынау елдегі Абай ескерткішіне гүл шоғын қою сәті ерекше тебірентті. Жалпы, осы сапар барысында Египет Араб Республикасының Қазақстанға деген құрметі мен ерекше ықыласын танып қайттым. Тіпті олар, жас қала Астана мен іргетасы сонау перғауындар билігі заманында қаланған әйгілі Каир қаласын «Бауырлас қалалар» деп атайды екен, - деп атап өтті.

  Жалпы, осынау екіжақты кездесулер қорытындысы бойынша Қазақстан мен Египет арасында бірқатар маңызды келісімдерге қол қойылыпты. Оның ішінде ҚР Ұлттық кітапханасы мен ЕАР Ұлттық кітапханасы және мұрағаты арасындағы ынтымақтастықты дамыту туралы меморандум, ҚР Дін істері және азаматтық қоғам министрлігі мен ЕАР Уақыфтар министрлігі арасында әріптестік орнату туралы меморандум қабылданыпты. Әйтседе, Ұлылар елі үшін, бүгінгі Абайшыл ұрпақ үшін хакім есімінің Мысыр төрінде ұлықталуы айтарлықтай қуанышты жаңалық екендігі хақ.

Нұржан БАЙТӨС,

«Абай елі» газеті, 16-31 наурыз 2017 жыл