name

8 (7222) 52-38-52, 52-24-22

ШҚО, Семей қаласы, Интернационал көшесі, 29

KZ RU EN

Алаш – Мұхтар мұражайы  ЖАҢҒЫРУДА 

  1Үстіміздегі жылы елімізде «Алаш» партиясы, Алашорда үкіметі құрылуының 100 жылдық мерейтойы аталып өтуде. Осындай Алаш рухын жаңғырту мәселесі Абайдың «Жидебай-Бөрілі»мемлекеттік қорық-музейі әкімшілігінің тарапынан да қызу қолға алынып, атқарылып жатқанын атап айтқан жөн. Мәселен, соның бірі –  «Алаш арыстары – Мұхтар Әуезов» музей-үйін құрылыс-жөндеу жұмыстары және экспозициялық жабдықтау тұрғысынан қайта жаңарту болып саналады. Жалпы, бұл музей-үйдің ұлтымыз үшін өзіндік үлкен тарихи маңызы бар екеніне ерекше тоқтала кетуіміз керек. Хакім Абай кезінде осы үйді жерлесі әрі шәкірті, Алаш қозғалысына белсене қатысушылардың бірі Әнияр Молдабаевқа сатып алып берген. Және де өзі Семейге қонақтап келгенде осында арнайы түсетін болған. Азматтық қарсыласу жылдары Әнияр Молдабаевтың үйінде Алаш көсемдері Әлихан Бөкейхан мен Ахмет Байтұрсынов отбасымен тұрған. Сонымен қатар мұнда ғұлама жазушы Мұхтар Әуезов те тұрғаны оның жеке анкеталық құжатынан мәлім болып отыр. Ұлы Абай өміріне тікелей қатысты тарихи орынDSC_0003 болғандықтан, 1944-67 жылдары бұл үйде Абай мұражайы жұмыс істеді. Одан соң Семей қалалық балалар кітапханасына берілді.

  Ал енді 1992 жылдан бастап  Әнияр Молдабаевтың үйінде «Алаш арыстары – Мұхтар Әуезов» музейі ашылып, халыққа қызмет көрсетіп келеді. Өкінішке қарай, осы жиырма бес жылдай уақыт аралығында оның бірінші қабатына ешқандай жөндеу жұмыстары жүргізілмеген еді. Соның салдарынан ғимараттың қабырғалары көгеріп, сылағы қопарылған, төбе тақтайлары жұлынып, терезелері жартылай сынған болатын-ды. 

  Биылғы жылдың басында Абайдың мемлекеттік қорық-музейінің әкімшілігі еліміздегі Алаш атауымен аталатын бірден-бір жалғыз музейге, яғни Семей қаласындағы «Алаш арыстары – Мұхтар Әуезов» музейінің ғимаратына ағымдағы жөндеу жұмыстарын жүргізіп, ондағы бөлмелердегі экспозицияларды толықтай қайта жаңартуды жүзеге асыруда.  Осыған орай музей қызметкерлері Алаш зиялыларының өмірі мен қызметіне байланысты ғылыми-зерттеу DSC_0015жұмыстарымен айналысып, жаңа экспозицияның тақырыптық жоспарын дайындады. Ең алдымен Астанадағы Лев Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық Университеті және ондағы «Алаш» мәдениет және рухани даму институтымен өзара әріптестік қатынастар орнатылды. Соның нәтижесінде, белгілі алаштанушы ғалымдар – филология ғылымдарының докторы, ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі, профессор Дихан Қамзабекұлы мен доктор PhD, әлихантанушы Сұлтанхан  Аққұлұлы алты кезеңнен тұратын Алаш қозғалысының арнайы тақырыптық жоспарын жасауға көмектестіDSC_0020 және осыған қоса көршілес Ресей мемлекетінің Мәскеу, Санкт-Петербург, Омск, Томск және т.б. қалалары архивтерінен жинақтаған материалдарын берді.

  Сондай-ақ, экспозициялық материалдар құрамы Абай музейінің ғылыми қорындағы Алаш қайраткерлері туралы тарихи құжаттар, фотосуреттер және сол кездегі газет-журналдар беттерінен түсірілген ксерокөшірмелермен толықтырылды. Бұдан басқа Алаш музейінің астыңғы қабатына XIX-XX ғасырларда пайдаланылған стол, орындық, кітап және киім шкафтары, сандықтар, ас үй жиһаздары қойылды, ал енді үстіңгі қабатындағы бөлмелерге арнайы тапсырыс бойынша астаналық сәулетшілер балауыздан жасаған Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатов, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мұхтар Әуезовтің мүсіндері орналасатын болады.

  Таяуда аталмыш музейдің ауласына Алтай тауы өлкесінен арнайы әкелінген бойы бір метрдей болатын жиырмадан астам шырша, қайың, қарағай көшеттері отырғызылып, әр түрлі гүл тұқымдары егілді. 

Абайдың «Жидебай-Бөрілі» мемлекеттік

 қорық-музейінің баспасөз қызметі

тел.: 8 (7222) 52-28-83

  

Әнияр Молдабаев

  Кез-келген мемлекеттің негізгі мақсаты – ұлттық рухы биік тұлғаларды қалыптастыру болып саналады. Ұлттық рухы биік жан тұлғалық деңгейге жетіп, игілік пен ізгіліктің шапағатын өз айналасына тигізіп қана қоймайды, ұлтын өрге сүйрейді, келер ұрпақтың есті болып жетілуіне өзіндік үлесін қосады. Ұлттық рухы биік тұлғаны қалыптастыру үшін өткен тарих даналығына зер саламыз.

  аниярХХ ғасырдың басында қазақ қоғамындағы түрлі қызметімен халыққа жақсы танымал болған осындай айтулы тұлғалардың бірі – Әнияр Молдабаев еді. Ол елге есімі белгілі оқымысты, шенеунік, мемлекеттік банк қызметкері дәрежесіне көтерілген адам.

  Әнияр Молдабаев 1856-1934 жылдары аралығында өмір сүрген. Абай ауылының азаматы, Шыңғыс болысы, Тобықты ішінде Әнет руынан. Әкесі Қожабай ағаштан түйін түйген бесаспап шебер болған.

  Әнияр ұлы Абайдың тәрбиесін көрген адам. Данышпан ақын дарынды бала Әниярды Семей қаласына әкеліп, «Русско-киргизское училищесіне» оқуға табыс етеді. Бұл  оқу орнын ХІХ ғасырдың орта тұсынан бастап қазақ балаларын оқытуға үкімет әдейі арнап ашқан. Патшаның кеңселеріне керекті қазақ тілмаштары мен көмекшілерін, жалпы ұсақ шенеуніктерді сондай мектептерде әзірлеген.

  Кемеңгер жазушы Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы Әниярдың прототипі Данияр Қондыбаев деген атпен берілген. Мұнда Абайдың бірнеше жетім балаларды оқуға түсіргендігі туралы, соның ішінде Әнияр1 туралы:

  «Осы жолы өз балаларының ғана оқуы емес, тағы бірнеше жетім жастарды Абай өз талабымен, оқуға бергізді. Бұл балаларды көршілес жатақтарынан арнаулы кісілермен алғызған. Соның бірі, Ералы жатағындағы Әнет – Молдабай баласы Данияр деген жетім бала. Бұның оқуға түсуі-өрескел бір күйден туған. Соңғы екі жыл бойында корпус пен Семей жандаралы тарапынан шыққан бір бұйрықта, қазақтан болыс басы бір бала орысша оқуға берілсін делінген. Сол бұйрық Тобықты болыстарына барса, әкесі бар баланы ешбір ауыл қимаған да, бермеген. Берсе жетім берілсін деп, ол жетімдерге және де иелер табылып, құнын төлемесе берместей болған. Осы жайында бір күні Абайға Михайлов сөз кылып, күйінішпен күліп отырып, «бар Семипалат уезі жиылып, бір баласын оқуға беруге қимайды. Осының не шарасы бар?» деп сұраған.

  Сол хабарды білісімен Абай, Тобықтының өзі білген, тілін алады дейтін адамдарының барлығына, қалада жатып хат жазған. Шыңғыс болысының есебінен деп, жатақ баласы Даниярды қалаға алғызып кеп, интернатқа бергізді. Молдабайға сәлем айтып, Шағаннан тапқаны – сол ел ішінде отырған, аз үйлы қырғыздың жетім баласы Омарбек. Оны да орысша оқуға бергізді. Тәкежанға хат жазып, Қызыладырдан және бір жетім баланы, Құрманбай дегенді алғызды. Ералы жатағына бұдан тыс және бір екі баланы оқуға бергізді.Олар Абайдың өзінің аталас елі емес, Мамайдан шыққан, жатақ балалары. Екі жетім, Садуақас пен Қасен деген балалар болатын. Бұл екеуін Абай мұсылманша оқуға бергізді», - деп  жазылған.

  Әнияр данышпан ақынның көмегімен Семей қаласында алған орысша бес сыныптық бастауыш білімін Ташкент қаласында жалғастырады. Содан екі жылдай Ташкентте, үш жыл бойы Марғұланда патшалық кеңселерде қызмет етті. Өзбектің Афтап атты қызына үйленіп, отбасын құрады да елге көшіп келеді.

  Осыдан кейінгі оның өмірі мен қоғамдық қызметі тікелей Семей қаласында өтеді.

  Әнияр Молдабаев сол кездегі мемлекеттік банктің қазақ арасынан шыққан тұңғыш қызметкері әрі алашшыл қайраткер болғаны жайында журналист-тарихшы Мұратбек Кенемолдин «Абай» журналындағы «Әнияр Молдабаев» атты мақаласында көптеген деректер келтіреді. Мысалы, мұнда автор: «Әдетте Әнияр Молдабаевтың қоғамдық қызметі туралы айтқанда, алдымен оның банк саласындағы жұмысы ауызға ілінетіні анық. Мысалы, сондай бір дерек – 1915 жылғы «Қазақ»  газетінде: «Семей. 1913 жылы Семейде Общество взаймный кредит банкысы ашылып еді. Сол банктың қазір 301 члені, 41 мың 820 сом капиталы болды. Биылдан бастап бұл банкке ақша салғандарға салған сомасынан 10 есе артық кредит ашылатын болды. Бұл банктің учетный комитетіне 12 кісі сайланды, мұның екеуі – қазақ. Государственный банкте көп жылдан бері қызмет етуші Әнияр Молдабаев Һәм Заречный слободка саудагері Ғабдулрахман Юсіпұғылы (Абдрахман Жүсіпов). Бұл екеуі де халық жайын жақсы білетін адамдар...» деп берілген. Бұл банкті қазақтар «Уақ-қарыз» серіктігі деп атаған. Егерде 1918 жылы «Абай» журналын бастырушы «Уақ-қарыз» серіктігі екенін ескерсек, онда Әнияр Молдабаевтың да бұл іске қатысы болған деп ойлаймыз. Ал, Абдрахман Жүсіповтың үйінде орналасқан «Жәрдем» баспасынан «Абай» журналы мен  «Сарыарқа» газеттері шығып тұрған.

  Алаш ұлт-азаттық қозғалысы жылдары Әлихан Бөкейхановтың басшылығымен  «Алаш» партиясының Семей облыстық комитеті құрылған кезде Әнияр Молдабаев бірауыздан  оның қазынашысы болып бекиді. Әрине, партияның мүшелік жарнасын жинау, жалпы партиялық қаржы мәселесі секілді жауапты істер кім көрінгенге сеніп тапсырыла бермегені түсінікті.

  Осы жылдары ол Шәкерім Құдайбердіұлы, Көкбай Жанатайұлы, Нәзипа Құлжанова, Турағұл Абайұлы, Халел Ғаббасов, Әлімхан Ермеков, Райымжан Мәрсеков, Ахметжан Қозыбағаров, Биахмет Сәрсенов тәрізді тағы басқадай ұлт зиялыларымен бірге Земство басқармасының мүшесі болып енеді», - дейді.

  Сондай-ақ Әниярдың өз заманында көрнекті қазақ интеллигенттерімен тығыз байланыста болғандығы туралы жазушы және қоғам қайраткері Сәкен Сейфуллин «Тар жол, тайғақ кешу» романында:

  «Семейде областной  «Алаш» партиясының ашылған хабарын жазған едік. «Сарыарқаның» соңғы нөмірінде бұл туралы мынадай мақала басылды: «Алаш» партиясының Семейде уақытша областной комитеті ашылды. Комитетке кірген кісілер: Әлімхан Ермекұлы, Райымжан Мәрсекұлы, Имам Әлімбекұлы, Ахметжан Қозыбағарұлы, Турағұл Құнанбайұлы, Сыдық Дүйсенбайұлы, Данияр (Әнияр) Молдабайұлы т.б. Комитет председателі Халел Ғаббасұлы, секретары Сыдық Дүйсенбайұлы, қазынашысы (казначей) Әнияр Молдабайұлы, құрметті председателі Әлихан Бөкейханұлы», - деп көрсетеді.

  Әнияр Молдабаев, шынында ұлы ақынның қамқорлығын көп көрген адам. Тіпті қаржы жағынан да көмектесіп, Семейден Москвин деген көпестің үйін сатып әперген де Абайдың өзі және балалары еді. Бұл үйге Кәкітай, Шәкерім, Мағауия, Ақылбай, Турағұлдар жиі келіп жүрген. Кезінде Мұхтар Әуезов те осы үйде пәтерде тұрғаны белгілі.

  1904 жылы тамыз айының орта шеңінде Семей қаласындағы Әнияр Молдабаевтың үйінде Абайдың қырқы беріледі де, тап сол күні түнде араға қырық күн салып қатты қайғы болып отырған оқиға тағы жалғасып, Мағауия мен Абай, яғни әке мен бала қазасынан кейін Әниярдай қамқор аға үйінде ұлы ақынның үлкен баласы Ақылбай жүрегі соғысын тоқтатады.

  Сөйтіп, кейінде Семейдегі бұрынғыша Комиссар көшесі, қазіргіше Бөгенбай батыр көшесі, 132 үйде Абайды жақын білген ел зиялылары, алаш азаматтары Әнияр ағаларына сәлем беріп, жиналып тұрады. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін, яғни 1923-1930 жылдар мөлшерінде Әнияр қарт Шыңғыстауға ел ішіне көшіп, Шәкерім қажы ауылдарымен қатар  қоныста отырады. Алапат ашаршылық, саяси төңкеріс кезең тұсында көненің көзі Әнияр қарт баласы Сапарғалиға тастап кеткен Семейдегі тарихи үйіне қайтып барып, кей деректе 1932 жылы, кей жерлерде 1934 жылы қаңтар айында жарық жалғанмен қош айтысады. Сүйегі Семей мұсылман зиратына қойылған.

  Осы орайда Абайдың әдеби-мемориалдық мұражайы қорында  қолжазба ретінде сақталған Әнияр Молдабаевтың баласы Сапарғалидың естелік әңгімесіне назар аударайық. Онда:

  «ХІХ ғасырдың ІІ-ші жартысында Ресей патшалығы өзіне кадр (тілмаш) орысша оқытуға әрбір болыс елден екі баладан алатын болған.  Әнияр Тобықты Әнет деген рудың Қожабай деген кедей шаруаның баласы. Қожабай төсек, жүкаяқ, тағы басқа заттарға сүйектен ойып әшекей жасайтын қолы шебер адам болыпты. Сол өнерін көрген Абай Қожабайды ауылына көшіріп алып, ұсақ жұмыстар істетіп жүргенде Қожабай өліп, одан үш жетім бала қалады. Соның кішісі 8 жасар Әнияр болады.

 Әнияр жасынан өжет, пысық болыпты. Жоғарыда айтылған орысша оқуға, Абайдың елі «Күшік-Тобықты» болысынан екі бала жібер деп, бұйрық келгенде Абай көршісі Қожабайдың әйелін үгіттеп көндіріп Әниярды Семейдегі «Интернатқа» оқуға жібертеді. Оны апарып тапсырып келуге Қожабайдың бірге туысқан інісі Молдабайды қосады. Молдабай Әниярды өз атына жаздырып, тапсырып қайтады. Әнияр Семейден төрт жыл орысша жақсы оқып елге келгенде Абай оның талабы барлығын байқап Ташкент қаласындағы орта білім беретін бір оқуға жібереді. Әнияр сол оқу орнында оқып, онан кейін Әндижан деген қалаға барып, қызмет істей жүріп, бір өзбектің қызына үйленеді.

 1892 жылы Шыңғыстағы еліне қайтып келеді. Сол жылы жаз елде болып, күздікүні Абайдың көмегімен Семейге келіп, «Государственный банк»-қа переводчик болып қызметке орналасады.

  1893 жылы май айында Әнияр аз күнге демалыс алып, Ақшоқыдағы Ысқақ ауылына келеді. Ертеңіне сәлем беремін Абайға деп, Ақшоқының сыртында «Көк-үйірім» деген бұлақта отырған Абай ауылына бармақшы болады. Қасына Кәкітай және оның үлкен ұлы Архам Ысқақов еріп келіпті.

  Абай үйге сәлем беріп, кіріп келген Әниярға қарайды да:

- Қызмет қандай, меңгере алдың ба?

Әнияр банкте переводчик болып жатқанын айтқанда,

- Айлық еңбегің қанша?- дейді.

- 30 сом.

- Өз үйің бар ма? - дегенде:

- Маған үй қайда Абай аға! Татардың бір кішкене үйінде ақша төлеп жалдап алып тұрып жатырмын. Енді Абай Әниярдан көзін аударады да, төменгі жақта отырған Мағауия, Кәкітай, Ғабидуллаларға қарап:

- Сендер ақылдасып, мына Әниярға бір үй сатып әперіңдер, бас қосып, мал үлесіп жисаңдар көпке ауырлық түспейді, - дейді.

Сонда Мағауия:

- Әнияр аға, Семейде өзіңізге қолайлы сатылатын үй барын білмедіңіз бе? - дегенде. Әнияр:

- Шаған еліндегі саудагер ноғай Ахметжан Ғаббасов «Москвин деген байға берешегін өтей алмаған соң, басындағы үйін беріпті. Сол үйді Москвин сатамын деп еді, бірақ бағасы қымбат 500 сом сұрайды , - деді.

Оған қанша мал керек десіп есептегенде 30 бесті, яғни 200 қойдың бағасы екен десіпті.

Абай Кәкітайға:

- Қолыңа қағаз, қарындаш ал, ал менің айтқанымды жаз, - деді де, Мағауия 5 бесті, Кәкітай 3 бесті, Ғабидулла 5 бесті, Абайдың өзі 7 бесті тағы өз қоғамындағы адамдардың шама-шарқына қарай айтып, жазғызып есептегенде 35 бесті болыпты.

  Ысқақтың баласы Кәкітайға осы жиналған малды қалаға апарып сатып, түскен қаражатты Әниярдың қолына беруді тапсырады. Абайдың сол әмірі айтқан мерзімінде орындалып, осы үй сатып алынды деп, өзімнің туған әкем Әнияр сан рет айтып отыратын. Сол сияқты Архаш ағам да сан рет айтқанды.

  Бұл үй алғашқы алғанда астылы-үстілі екі бөлмеден төрт бөлме болған. Әнияр оған жалғастырып, үлкейтті. Абай, Мағауия, Кәкітайлар Семейде болған уақытында жататын мекен жасады. Әсіресе, Абай жиі келіп- айлап, апталап, тіпті жылдап жататын.

  Мен – Сапарғали Әниярұлы 1890 жылы туыппын. Менің 8 жастар шамасына келгенде  Абай атам, кәзіргі музейдің  «Мемориальный залы» болып тұрған бөлмеде, ортасына кілем, сырмақ, көрпе салғызып қойып, дөңгелек үстелдің үсті кітапқа толып тұрады, қолтығының астына екі-үш жастықты қойып, кітап оқып, жазу жазып шынашақтап, жантайып отырушы еді. Менің шешем Абайдың ішетін тағамын дайындап, шайын құйып беріп, сол бөлмені Абайға арнап, таза ұстап  отыратын. Абайды арнайы басқа жерден іздеп келушілерді, осы үйде қабылдап отыратын.

  Мен ол кезде жаспын. Ол кісінің не сөйлесіп, не айтып жатқанына мен мәне бере алмайтын кезім, сондықтан, Абай мынандай сөздер айтып еді деп, айта алмаймын. Тек менің есімде қалғаны, Абай отырған бөлмеге кейде ойнап жүріп кіре қалсам, ей, қарапұшық бала бері кел деп, шақырып, қасына отырғызатын. Дөңгелек бет, толық, қараторы, денелі адам еді.

  Әкем Әнияр 1919 жылдар болуы керек банктен пенсияға шығады. 1910 жылдан мен өзім де сол банкте қызмет істей бастадым. Кредитное товариществодан бастап система государственный банкке повышение алып, әкемнің қызмет орнына отырдым.

  Әкем Әнияр 1934 жылы 21 январьда таңертеңгі сағат 4-те қайтыс болды. Сол өзіміздің үйдің астыңғы этажында. Әкем көзінің тірісінде бұл үйді банкке өткізіпті. Өзім көп жыл осы банкте істедім. Үйімді банктің балансына беремін деп беріп кеткен екен. Осы күні банк архивінде әкем Әниярдың қолжазбасы бар. Абай музейі біздің үйде орналасқанда Абайдың өзі жататын бөлмесінде біздің үйдің мүліктері Абай пайдаланған мүліктер ретінде сол үйде қалды. Ол мүліктер мыналар еді:

1. Айна, ортасынан сынып жарылған.

2. Жазу столы, кресло орындығымен.

  1. Көкегі бар кішкене ағаш сағат.

4. Кітаптар салатын шкаф.

  1. Ағаш төсек.

  Менің әкем Әнияр, маған Кәкітайдың  қызы Қабиданы алып берді. Ол кісімен 38 жыл бірге тұрдым. Қабидадан бір қыз, бір ұлым болды. Қызым Күләш 1953 жылы қайтыс болды. Ұлым Мұқыш, қазірде тірі, ауырып больницада жатыр, - деп еске алады.

  Әниярдың үйі демекші, Абайдың тұңғыш өлеңдер жинағы баспадан шығар алдында осында Кәкітайдың араласуымен бірталай жұмыстар атқарылған. Және осы жинақ шығаратын И.Бораганский «Восточная электропечатная» баспаханасы бір баспа табақ қағаз басып, Семейдегі Әнияр Молдабаевтың үйіне жіберіп тұрған. Әнияр болса бұл қағаздарды Кәкітайға жеткізіп берген. Ал Кәкітай оның қатесін түзеп, қайта Петербургке жіберген. Міне, осындай сергелдеңмен жүріп, Абайдың бірінші өлең жинағы 1909 жылы, яғни үш жылда зорға жарыққа шыққан.

  Сол сияқты Әнияр Молдабаевтың үйінде азаматтық қарсыласу жылдары Алашорда басшылары Әлихан Бөкейхан мен Міржақып Дулатовтың отбасылары тұрғаны туралы Гүлнар Міржақыпқызы «Алаштың сөнбес жұлдыздары» атты мемуар еңбегінде: «Әкем 1921-1922 жылдары Семей губсотында жұмыс істеді де, біз Комиссарская көшесіндегі Әнияр Молдабаевтың екі қабатты жекеменшік үйінде тұрдық (кейін Абай музейі болды). Үстіңгі қабатында біз – Дулатовтар, біріншісінде Әлихан атаекемнің (Бөкейханов) үй-іші жайғасқан еді», - деп айтады. Ал, көрнекті жазушы Сапарғали Бегалин «Замана белестері» кітабында Әниярдың үйінде тұрып, оның жақсы танысы, ерлі-зайыпты Нұрғали және Нәзипа Құлжановтардан дәріс алғанын әңгіме етеді.

  Ендігі кезекте  Абай қалаға келгенде тоқтап жүрген екі қабат ағаш үй, қазірде «Алаш арыстары – Мұхтар Әуезов» аталып жүрген мұражай тарихына тоқталсақ.

  Семей-тарихи, шежіре қала. Абай, Шәкәрім, Мұхтар Әуезовтің даналығы қанат бітіріп, дем берген қадірлі де қасиетті атамекен. Алаштың астанасы болып саналатын әсем қала.

  Семейде 1917-1920 жылдары Алаш ұлт-азаттық қозғалысының қайраткерлері Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Халел Ғаббасов, Мұхаметжан Тынышпаев, Әлімхан Ермеков, Елдес Омаров, Шәкәрім Құдайбердиев, Жүсіпбек Аймауытов, Турағұл Ибрагимов, Ахметжан Қозыбағаров, Мәннан Тұрғанбаев, Әбікей, Қаныш Сәтбаевтар, Мұхтар Әуезов, Жақып Ақбаев, Мұстафа Шоқай, Райымжан Мәрсеков, Көкбай Жанатаев, Сейдазым Қадырбаев, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Біләл Сүлеев, Асылбек Сейітовтер белсенді қызмет атқарып, өз елінің егемен ел, іргелі мемлекет болуын аңсады.

  Сол жылдардағы Семей туралы Жүсіпбек Аймауытов өзінің «Ақбілек» романында былай деп суреттейді: «Семей ызғындай елдің ортасындағы өнер-білімнің, сауда кәсіптің, от арба, от кеменің тоғысатын кіндігі, қара шаңырағы, бір губерния елдің миы, ақыл-ойдың табысы, бір губерния елдің жүрегі» дей келе, Семейдің сол уақытта сауда саттықтың орны, тоғыз жолдың торабы екенін ерекше атап көрсетеді.

  Сол кезеңнің тарихи куәгері – Бөгенбай батыр көшесі, 132 үйде орналасқан  (бұрынғы Полицейская, 1877 ж., одан кейінгі Комиссарская, 1918 ж.) екі қабатты үй-мемориалдық ғимарат. Үйдің иесі жоғарыда айтылған  Әнияр Молдабаев еді.

  1944 жылы Абайдың 100 жылдық мерейтойына дайындық кезінде М.Әуезовтің ұсынысы бойынша Абай мұражайы, осы Әнияр Молдабаевтың үйіне орналасқан-ды. Бұл үй 1967-1990 жылдары қалалық балалар кітапханасы болды. Ал 1990 жылдары Әнияр Молдабаевтың үйі Абай мұражайының қарамағына берілді. 1996-1997 жылдары мұражай ғимаратына күрделі жөндеу жүргізілген. 1997 жылы 23 қыркүйекте М.Әуезовтің 100 жыл толуына орай мұнда Абайдың мемлекеттік мұражайының «Алаш арыстары – Мұхтар Әуезов» бөлімі салтанатты түрде ашылды. Мұражайды ашу құрметі сол уақыттағы ҚР Мемлекеттік хатшысы Әбіш Кекілбаев пен Республика премьер-министрінің орынбасары, білім және мәдениет министрі Иманғали Тасмағамбетовке берілді. Мұхтар Әуезовтің қызы Мұғамила Әуезова мен немере қарындасы Гүлнар Разаққызы қазақ халқының ежелгі дәстүрімен шашу шашты. Ұлы жазушының мерейтойының құрметті қонақтары жаңа мұражайдың бірінші көрермендері болды.

  Әнияр Молдабаев 78 жасында дүниеден өткен. Ал одан тарайтын ұрпақтары туралы 1995 жылғы «Заман-Қазақстан» газетіндегі белгілі абайтанушы Бейбіт Сапаралының «Абайдың «құдасы» Әнияр кім?» және 2000 жылғы «Егемен Қазақстан» газетіндегі ғалым Әбдісағит Тәтіғұловтың «Текті тұлғалар тұяғы» деген мақалаларында  жазылған.

  Аталмыш зерттеу еңбегінде жазушы Бейбіт Сапаралы: «Шежіре дерекке зер салатын болсақ, Әниярдың Сапарғали есімді ұлы болғанын, 1910 жылдары ол баласын Кәкітайдың қызына үйлендіріп, Мұхаметғали есімді немере сүйген жайын аңдар едік. Әниярдың інісі Сүндетбайдан  Қалаубек пен Сіләмбек туатын болса, Сіләмбектен Самат, Сағынтай, Мақсұт және Нұржамал есімді үш ұл, бір қыз тарайды. Осы Нұржамалды кішкене күнінен Әнияр өз бауырына басып, атақты Ақберді қажының (Ақберді – Өскенбай немересі) Ұсатайдан туған немересі Жұматайға өз қолынан ұзатады. Осылайша Әнияр Молдабаев ұлы мен қызы тұрғысынан да Абай ауылымен жақын құдандалы болады. Жұматай мен Нұржамалдан тараған – Тілес, Ілияс, Гүлнұр, Гүлмира, Айдос, Жәмила, Мәдина, Данияр, Айдос атты шөбере-шөпшектері», - деп келтірген.

  Міне, Алаш ұлт-азаттық қозғалысына белсене қатысқан, алайда есімі көп атала бермейтін арыстарымыздың бірі – Әнияр Қожабайұлы Молдабаевтың ұлағатты өмір жолы осындай.

 Қарлығаш Ибрагимова,

Абайдың мемлекеттік қорық-мұражайының

бас қор сақтаушысы

 

ӘУЕЗОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ КӨРМЕСІ

 

 Абай мұражайында ұлы жазушы, драматург, ғалым Мұхтар Әуезовтің 120 жылдық мерейтойы қарсаңында ұйымдастырылған шаралардың аясында «Мұхтар Әуезов – кемел ойдың кеніші, кенен сөздің өрісі» атты кітап көрмесі ашылды.

  DSC_0157М.Әуезов – қазақ фольклоры, қазақ әдебиетінің тарихы мен теориясы, Абайдың өмірі мен шығармашылығы жайындағы ғылыми еңбектердің авторы.         

  1917 жылы Абай ауылында қойылған «Еңлік-Кебек» пьесасы М.Әуезовтің драматург ретіндегі талантын ашады. Бұл тек жазушының ғана емес, қазақ әдебиетінің драматургиядағы алғашқы қадамы.

  М.Әуезов көркем проза жанрына қалам ұштап, әңгімелер, очерктер жазып, аударма жұмыстарымен айналысады. Оның алғашқы әңгімелерінің қатарында «Қорғансыздың күні», «Оқыған азамат», «Қыр суреті», «Қыр әңгімелері», «Үйлену», «Барымта», «Қаралы сұлу» және өзгелері бар. Жазушы әңгімелері «Шолпан», «Сана», «Таң», «Абай», «Қызыл Қазақстан»DSC_0159 журналдарында, Семей облыстық «Қазақ тілі» газетінде жарияланады. Алғашқы шығармаларының көпшілігі Арғын, Жаяу сал, Қоңыр, Айғақ деген бүркеншік аттармен жарияланды.

  Абайтану – қазақ әдебиеттануындағы М.Әуезов қалыптастырған жаңа бағыт. Ол осылайша өзі оқыған Абайды ұлы эпопеясы «Абай жолы» арқылы бүкіл әлемге танытты.

  Көрмеде М.Әуезовтің «Абай жолы» романы және оның шет тілдердегі аудармалары, «Өскен өркен» романы, «Қилы заман», «Кінәмшіл бойжеткен», «Жолда», «Белестер», «Көксерек» әңгімелері, сонымен бірге «Әдебиет туралы», «Абайтанудан жарияланбаған материалдар» және өзге де еңбектері орын алды.

  М.Әуезовтің өмірі мен шығармашылық мұрасын зерттеуге М.Мырзахметұлы, Р.Нұрғали, А.Нұрқатов, М.Сұлтанбеков, Г.Бельгер, Н.Анастасьевтің еңбектері арналған. Осы ғалымдардың еңбектері көрме мазмұнын толықтыра түсті.

  Көрмеге қаланың зиялы қауым өкілдері, студенттер мен БАҚ өкілдері шақырылды. 

 

 ҚҰРМЕТТІ СЕМЕЙЛІКТЕР ЖӘНЕ ҚАЛА ҚОНАҚТАРЫ!

 

  «Алаш арыстары – Мұхтар Әуезов»  мұражай экспозициясы ағымдағы жөндеу жұмыстарынан кейін өз көрермендерін асыға күтеді.

  Жұмыс кестесі:

Сағат 10.00-18.00

Түскі үзіліс: 13.00-14.00

Жексенбі, дүйсенбі – демалыс күні

Әр айдың соңғы күні – тазалық күні

Телефондар: 56-32-22, 52-38-52

 

 «АБАЙ ЖОЛЫ»: АЛАШТЫ ПАШ ЕТКЕН ӘЛЕМГЕ» КӨРМЕСІ АШЫЛДЫ

 Абайдың «Жидебай-Бөрілі» мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық қорық-мұражайында 2017 жылдың 10 ақпанында сағат 10.00-де көрнекті жазушы, драматург, әдебиетші-ғалым, абайтанушы, қоғам қайраткері, қазақ әдебиетінің классигі М.Әуезовтің 120 жылдық мерейтойына орай«Абай жолы»: алашты паш еткен әлемге» көрмесі ашылды.

DSC_0236М.Әуезов өзінің атақты «Абай жолы» роман-эпопеясы арқылы ұлы Абай жасаған дәуірді, оның шыққан ортасын, ақын, азамат болып қалыптасуын, сол кезеңдегі қазақ халқының тұрмыс-тіршілігін, арман-тілектерін, мақсат-мүдделерін, күрес-тартыстарын, шығармашылығын түгел танытты. Қазақтың ұлы ғалымы Қ.Сәтбаев: «Абай» романын «Қазақ өмірінің энциклопедиясы», - деп бекер айтпаған. Жазушы осы төрт кітапқа қазақ халқының фольклорын, шығыс, орыс, еуропа әдебиетімен байланысын, қазақ халқының салт-дәстүрін, саялы жерлерін, ғылым мен білімге деген бетбұрысты, тәрбие, педагогика, психология, философия әфсанасын паш етеді.

  Көрме лентасын қаламыздың құрметті азаматтары, асыл ардагерлер Х.Матаев пен Н.Сембаев қиып, өзDSC_0247 тілектерін білдірді.

  Абай қорық-мұражайының директоры Б.Жүнісбеков белгілі композитор, абайтанушы А.Ахметжановқа «Ерен еңбегі үшін» мемлекеттік наградасын, А.Азаматовқа «Абай» медалін табыстады.

   Ә.Қашаубаев атындағы филармония әншілері: Ж.Тәжиев, Б.Түктібаев өнерлерін көрсетті.

  Көрермендер «Адамзаттың Абайы», «Қазақ өмірінің энциклопедиясы», «Әлем әдебиетінің шыңы», «Ұлы DSC_0258дала мәдениетінің жаршысы» тақырыптары бойынша, М.Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясын қалай бастағаны туралы экскурсия тыңдады. Сонымен қатар М.Әуезов қолтаңбасы қойылған «Абай жолы» романының алғашқы басылымымен, музей қорындағы М.Әуезовтің қолжазбаларымен, ғалымның Индияға сапарында алып келген ағаштан жасалған ыдыс жиынтығымен танысты.  

  Көрмені қаламыздың зиялы қауымы, жоғары оқу орындарының студенттері тамашалады. 

 

АБАЙ МУЗЕЙІ: ӘУЕЗОВ МЕРЕЙТОЙЫНА ӘЗІРЛІК

  IMG-20170126-WA0004Қазақ әдебиетінің классигі, драматург, абайтанудың іргесін қалаған кемеңгер ғалым М.О.Әуезовтің биыл атап өтілетін 120 жылдық мерейтойына орай Алматы қаласында Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитеті М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының директоры Қалижанов Уәлихан Қалижанұлы мен Абайдың «Жидебай-Бөрілі» мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық қорық-мұражайыныңдиректоры Жүнісбеков Болат Жүнісбекұлы өзара шығармашылық ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды.

  Меморандумға қол қоюдың мақсаты – бірлескен зерттеу жұмыстарын жүргізу, өзара шығармашылық байланысты нығайту.

  Ынтымақтастық меморандумының аясында бірлескен ғылыми зерттеулер ұйымдастыру, алдағы қыркүйек айында халықаралық ғылыми конференция және семинарлар ұйымдастыру мен оларға қатысу жоспарланған, сонымен қатар баспада жарық көрген ақпараттармен, ғылыми материалдар, зерттеулер нәтижелерімен өзара алмасу, ортақ ғылыми еңбектер әзірлеуге, ғылыми кадрлардың оқуына және тәжірибе алмасуы мен белгіленген мерзімде зерттеулер жүргізуге, музей ісі бойынша қызметкерлерге іссапарлар ұйымдастыру көзделген. 

«АБАЙ ЖОЛЫ» ХАЛЫҚҚА ҚЫЗМЕТ ЕТУДЕ

  Біз бұған дейін бұқаралық ақпарат құралдарында «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясы Абай музейі ұжымының ғұлама жазушы Мұхтар Әуезовтің туғанына 120 жыл толуына байланысты «Астана-Защита» бағытындағы №67/68 «Тұлпар-Тальго» пойызын «Абай жолы» деп атауын сұраған өтінішін қанағаттандырып, оның осындай атаумен биылғы жылы қаңтардың соңы немесе ақпан айының басында жүре бастайтыны туралы шешім қабылдағанын айтқан едік. 

  Міне, осыған орай аталмыш ұлттық компанияға қарасты «Жолаушылар тасымалы» акционерлік қоғамының сервистік қызмет көрсету бөлімінің бас маманы Асқар Ахметбеков:  «қазіргі уақытта «Абай жолы» аталатын жүрдек пойыз еліміздің шығыс бағытында халыққа сапалы қызмет етуде» деп хабарлайды.

  Шынында да, бұл пойыздың электронды таблоға жазылған «Абай жолы» атауымен қатынай бастағанына екі-үш аптадай уақыт өтіпті. Алайда,  «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясының басшылары Семей елінің ендігі бір өтінішін, яғни осы жүрдек пойыз қабырғасына арнайы «Абай жолы» деп жазылып ілініп қойылса деген тілегін ескерсе екен дейміз.  

  Әрине, бұл Абай мен Әуезовтей ұлы тұлғаларға көрсетілген үлкен құрмет деп санаймыз. Мұның өзі «Ер мерейін ел өсіреді» деген даналық сөзді еске салады.